Martwi cię narcyzm u ciebie lub bliskiej osoby? Sprawdź, kiedy szukać pomocy, co może stać za problemem i jak psycholog pomoże znaleźć dalszą drogę.

Narcyzm to temat, który ludzie często kojarzą z ego, skupieniem na sobie albo manipulacją. W rzeczywistości ważne jest jednak odróżnienie narcystycznych cech od narcystycznego zaburzenia osobowości. Niektóre narcystyczne cechy mogą pojawiać się u człowieka, nie oznaczając jeszcze zaburzenia psychicznego. Narcystyczne zaburzenie osobowości jest głębszym i bardziej trwałym wzorcem funkcjonowania, który wiąże się z obrazem siebie, potrzebą podziwu, wrażliwością na krytykę i sposobem traktowania innych. Samą diagnozę może postawić wyłącznie specjalista.

Co rozumieć przez narcyzm

Pod pojęciem narcyzmu ludzie często wyobrażają sobie osobę, która sprawia wrażenie pewnej siebie, chce być podziwiana i skupia uwagę głównie na sobie. Tyle że pod powierzchnią może kryć się także duża kruchość, wrażliwość na odrzucenie albo silna reakcja na krytykę. Przy głębszym problemie często opisuje się przesadne poczucie własnej ważności, potrzebę wyjątkowego traktowania, fantazje o sukcesie i władzy, mniejszą zdolność do empatii i skłonność do wykorzystywania innych do własnych celów.

Jak może przejawiać się narcyzm

Ktoś może na zewnątrz wydawać się dominujący, pewny i bardzo przekonany o sobie. Ktoś inny może być bardziej wrażliwy, ale mimo to silnie potrzebować potwierdzenia, podziwu albo wyjątkowej pozycji. Często zdarza się, że taka osoba bardzo źle znosi krytykę, reaguje złością, upokorzeniem albo obwinianiem otoczenia, niechętnie przyznaje się do błędu i gorzej radzi sobie w sytuacjach, w których nie jest w centrum uwagi. Właśnie ta kombinacja potrzeby podziwu i niskiej tolerancji na krytykę bywa dla otoczenia bardzo trudna.

Narcyzm w relacjach

W relacjach narcystyczne nastawienie może być bardzo wyczerpujące przede wszystkim dlatego, że druga osoba często nie ma dość przestrzeni na swoje potrzeby, emocje i granice. Może pojawiać się umniejszanie uczuć, silna potrzeba kontrolowania obrazu relacji, przerzucanie winy, wykorzystywanie innych albo mała zdolność do wzięcia odpowiedzialności za własny wpływ. Gdy do tego dochodzi wyraźna wrażliwość na krytykę i niski poziom empatii, relacja bywa pełna napięcia, niepewności i poczucia, że jedna osoba wciąż dostosowuje się do drugiej. To logiczny skutek cech, które źródła eksperckie opisują przy narcystycznym zaburzeniu.

Dlaczego tak trudno to rozpoznać

Wiele osób przez długi czas nie ma pewności, czy naprawdę chodzi o problem, czy tylko o trudny charakter. Powód jest prosty: narcystyczne zachowanie nie musi być widoczne cały czas. Niekiedy silna charyzma, urok i przekonujący sposób bycia przeplatają się z okresami umniejszania, obronności, nacisku albo chłodnego dystansu. Właśnie dlatego trudno jest widzieć sytuację jasno, zwłaszcza gdy człowiek w relacji stopniowo zaczyna wątpić także w samego siebie. Źródła eksperckie przypominają jednocześnie, że sama diagnoza jest bardziej złożona niż tylko kilka nieprzyjemnych cech.

Kiedy to już nie jest tylko trudne zachowanie

Sytuacja wymaga uwagi wtedy, gdy w relacji pojawia się długotrwałe poniżanie, manipulacja, zastraszanie, nacisk, kontrolowanie komunikacji, naruszanie przestrzeni osobistej albo lęk przed otwartym wyrażeniem własnego zdania. W takim momencie głównym pytaniem nie musi już być to, czy druga osoba jest „narcyzem”, ale raczej to, czy relacja jest dla ciebie bezpieczna. Jeśli obecna jest przemoc emocjonalna albo inne formy krzywdzenia, ważne jest skupienie się na ochronie siebie, a nie na udowadnianiu drugiej osobie diagnozy.

Kiedy może pomóc psycholog albo terapeuta

Psycholog albo terapeuta mogą być pomocni w dwóch kierunkach. Po pierwsze dla osoby, która sama czuje, że wielokrotnie wpada w potrzebę podziwu, konflikty relacyjne, silną obronność albo niezdolność do przyjęcia krytyki. Po drugie dla osoby, która żyje z kimś, czyje zachowanie jest długotrwale wyczerpujące, manipulacyjne albo raniące. W przypadku narcystycznego zaburzenia osobowości główną formą pomocy jest psychoterapia. Leki stosuje się raczej wtedy, gdy pojawiają się także inne trudności, na przykład depresja albo lęk.

Nie jesteś z tym sam

Narcyzm jest tematem delikatnym właśnie dlatego, że dotyczy relacji, poczucia własnej wartości i samego poczucia rzeczywistości. Czasem człowiek szuka odpowiedzi na to, co dzieje się z nim samym. Innym razem próbuje zrozumieć kogoś bliskiego. W obu przypadkach warto nie iść drogą szybkich etykiet, ale raczej przyglądać się konkretnym zachowaniom, ich skutkom i temu, czy w relacji jest przestrzeń na szacunek, empatię i bezpieczeństwo. Psycholog albo terapeuta mogą pomóc wnieść w to większą jasność.