Martwią cię zaburzenia osobowości u ciebie lub bliskiej osoby? Sprawdź, kiedy szukać pomocy, co może stać za problemem i jak psycholog może pomóc znaleźć dalszą drogę.

Zaburzenia osobowości to nie tylko „trudny charakter” ani szybka etykieta dla człowieka, z którym trudno się dogadać. Chodzi o długotrwałe i wyraźne wzorce przeżywania, myślenia, odnoszenia się do innych i radzenia sobie z życiem, które przynoszą powtarzające się trudności zarówno danej osobie, jak i jej otoczeniu. Typowe jest to, że te wzorce nie pojawiają się tylko w jednej sytuacji, ale odbijają się na relacjach, pracy, codziennym funkcjonowaniu i na tym, jak człowiek postrzega samego siebie.

Co rozumieć przez zaburzenia osobowości

W zaburzeniach osobowości nie chodzi tylko o pojedyncze objawy, ale o głębszy sposób funkcjonowania, który jest długotrwały, mniej elastyczny i utrudnia człowiekowi dostosowanie się do zwykłych wymagań życia. Może chodzić na przykład o duże wahania w relacjach, wyraźną wrażliwość na odrzucenie, impulsywność, silną podejrzliwość, potrzebę kontroli, niestabilny obraz siebie, brak zaufania, małą empatię albo przeciwnie — silną zależność od innych. Ważne jest też wiedzieć, że nie każda wyrazista cecha osobowości oznacza zaburzenie osobowości i że samą diagnozę może postawić tylko specjalista.

Jak mogą się przejawiać

Objawy różnią się w zależności od konkretnego typu, a także od tego, jak silnie wpływają na człowieka. U niektórych dominują trudności w relacjach i silna niestabilność emocjonalna, u innych raczej chłód, dystans, podejrzliwość, wybuchowość, potrzeba podziwu, sztywność albo trudności z respektowaniem granic innych. Wspólne bywa to, że problemy wracają wielokrotnie i że człowiek często wpada na podobne konflikty albo zranienia w różnych obszarach życia. W niektórych formach mogą dochodzić także impulsywne reakcje, agresja, samouszkodzenia albo inne ryzykowne strategie radzenia sobie.

Dlaczego trudno je rozpoznać

Właśnie dlatego, że człowiek często odbiera swoje przeżywanie jako „normalne” albo naturalne. Trudności może wtedy tłumaczyć sobie tym, że problem leży głównie w innych ludziach, okolicznościach albo świecie wokół niego. W zaburzeniach osobowości częste jest też to, że nakładają się na lęk, depresję, używanie substancji albo inne trudności psychiczne, dlatego nie zawsze od razu widać, co jest głównym problemem, a co już skutkiem długotrwałego przeciążenia.

Dzisiejsze spojrzenie na diagnostykę

Ważne jest również to, że język wokół zaburzeń osobowości się rozwija. Niektóre miejsca nie pracują dziś wyłącznie z jedną sztywną etykietą konkretnego typu, ale opisują trudności także według nasilenia oraz według konkretnych cech, które najsilniej wpływają na życie człowieka. Dla wielu osób może to być bardziej zrozumiałe i mniej stygmatyzujące niż proste przypisanie do jednej szufladki.

Co zwykle pomaga

Pomaga przede wszystkim lepsze zrozumienie tego, jak człowiek funkcjonuje w relacjach, co go uruchamia, jak obchodzi się z emocjami i jakie wzorce powtarzają się w jego życiu. Przydatne bywa przestać skupiać się tylko na tym, „co jest ze mną nie tak”, i bardziej patrzeć na to, jakie sytuacje przynoszą największe napięcie, jakich mechanizmów obronnych człowiek używa i co dzieje się pod powierzchnią. Zmiana zwykle nie jest szybka, ale jest możliwa. Niektórym ludziom pomaga już to, że po raz pierwszy dostają zrozumiałe wyjaśnienie, dlaczego pewne relacje, konflikty albo stany wewnętrzne wciąż wracają.

Kiedy może pomóc psycholog albo terapeuta

Psycholog albo terapeuta mogą być bardzo pomocni wtedy, gdy człowiek wielokrotnie trafia w destrukcyjne sytuacje w relacjach, nie radzi sobie z emocjami, impulsami albo stresem, cierpi z powodu silnej samokrytyki, pustki, chaosu w relacjach albo ma poczucie, że w życiu stale wraca do tych samych bolesnych kręgów. Podstawową i najważniejszą formą leczenia jest psychoterapia. Leki mogą być włączane raczej wtedy, gdy obecne są także inne trudności, na przykład depresja, lęk albo objawy psychotyczne, ale same w sobie nie „wyleczą” zaburzenia osobowości.

Kiedy trzeba szukać pomocy szybko

Jeśli pojawiają się samouszkodzenia, myśli samobójcze, wyraźna agresja, utrata kontaktu z rzeczywistością albo poczucie, że człowiek nie potrafi już zapewnić bezpieczeństwa sobie lub innym, ważne jest, by nie czekać. W Czechach w sytuacji bezpośredniego zagrożenia należy dzwonić pod 155 albo 112. Dla dorosłych całodobowo dostępna jest Linka první psychické pomoci 116 123, a dla dzieci, młodych i studentów do 26. roku życia Linka bezpečí 116 111.

Nie jesteś z tym sam

Zaburzenia osobowości nie oznaczają, że człowiek jest beznadziejny albo „zły”. Oznaczają, że niesie długotrwałe wzorce, które komplikują mu życie i relacje, i które zasługują na zrozumienie oraz profesjonalną pomoc. Gdy trudności zaczynają być zauważone wcześnie i traktowane z wrażliwością, może wyraźnie poprawić się stabilność, zdolność radzenia sobie z emocjami i jakość relacji. W przypadku niektórych diagnoz, na przykład osobowości borderline, w leczeniu opisuje się także możliwość znaczącej poprawy z czasem.